نتوانسته‌اند تعريف كامل ، جامع و مانعى از اين اصطلاح به عنوان يك فرقه ، ارائه بدهند . « 1 » در اينجا ، براى روشن‌تر شدن اين موضوع ، به بعضى از تعريف‌هاى گوناگون كه به منظور بيان وجه تمايز شيعه از ديگر فرقه‌هاى اسلامى ارائه شده‌اند ، اشاره مىكنيم : 1 . ابو حاتم رازى ، از كهن‌ترين فرقه‌نگاران ، اين لقب را ويژهء كسانى مىداند كه در زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله با حضرت على عليه السّلام انس و الفتى داشتند ، و بعدها ويژهء كسانى شد كه به برترى حضرت على عليه السّلام قايل شدند . « 2 » نوبختى و اشعرى قمى نيز چنين عنوانى را ويژهء دسته‌اى مىدانند كه در زمان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله همراه و معتقد به امامت حضرت على عليه السّلام بودند . « 3 » از نگاه ابو الحسن اشعرى نيز شيعه يعنى همراهى و پيروى از حضرت على عليه السّلام و برتر دانستن آن امام بر ساير اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله . « 4 » احمد امين از نويسندگان معاصر نيز تقريبا سخن اشعرى را تكرار كرده و بنابر گفتهء او ، « تشيّع » در معناى اوليه و ساده‌اش ، قول به اولويت حضرت على عليه السّلام نسبت به ساير اصحاب است . البته وى مبناى اين برترى را شايستگى ذاتى آن امام و

--> ( 1 ) . يك نمونه آن را بنگريد : مجله شيعه‌شناسى ، ش 1 و 2 . ملاحظهء پاسخ‌هاى استادان و نويسندگان شيعه‌پژوه در اين گفت‌وگو به روشنى حكايت از آن دارد كه صاحبان اين نشست علمى نتوانسته‌اند به يك نتيجهء روشنى در تعريف شيعه برسند . جمع‌بندى نهايى در گفتمان اين است كه شيعه داراى معانى متعدد بوده و مفهوم آن در محاورات صدر اسلام با كاربرد امروزين يكسان نمىباشد . تنها مىتوان گفت كه نام شيعه در طول تاريخ با نام حضرت على عليه السّلام و اولاد على عليه السّلام گره خورده و شيعيان كسانى هستند كه حضرت على عليه السّلام را در ظاهر و باطن و از لحاظ شخصيت معنوى و رهبرى سياسى - اجتماعى بر ساير صحابه مقدّم مىدارند . ( 2 ) . رازى ، ص 259 . ( 3 ) . اشعرى قمى ، المقالات و الفرق ، ص 15 ؛ نوبختى ، ص 17 . ( 4 ) . اشعرى ، ابو الحسن ، همان ، تحقيق محمد يحيى الدين عبد المجيد ، ص 65 .